Azərbaycan

Tarix Ərazi Əhali Konstitusiya Dövlət rəmzləri Bayramlar Qarabağ Qanlı Yaddaş Ermənistan Respublikasının hərbi təcavüzünün nəticələri

Qarabağ

QARABAĞ

Tarixi inkişaf, Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi və münaqişədən sonrakı dövr

Giriş

Qarabağ Cənubi Qafqazın tarixi-coğrafi bölgələrindən biri olub Azərbaycanın tarixində, mədəniyyətində və ictimai-siyasi həyatında mühüm yer tutur. Bölgənin tarixi müxtəlif dövlətlərin, siyasi qurumların və inzibati ərazi vahidlərinin mövcudluğu ilə səciyyələnir. Qarabağ xüsusilə musiqi, ədəbiyyat, memarlıq, xalçaçılıq və digər ənənəvi sənət sahələri ilə tanınır. Şuşa şəhəri Azərbaycan mədəniyyətinin mühüm mərkəzlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

XX əsrin sonlarında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti ətrafında yaranmış qarşıdurma Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinə çevrilmiş, 1990-cı illərin əvvəllərində genişmiqyaslı müharibə ilə nəticələnmişdir. Münaqişə regionun siyasi xəritəsinə, əhalinin demoqrafik vəziyyətinə, iqtisadiyyatına və mədəni irsinə ciddi təsir göstərmişdir.

1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunmasına baxmayaraq, münaqişənin siyasi həlli uzun illər mümkün olmamışdır. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibə, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri və sonrakı siyasi proseslər regionda yeni reallıqlar formalaşdırmışdır. Hazırda Qarabağda əsas istiqamətlər dövlət idarəçiliyinin həyata keçirilməsi, yaşayış məntəqələrinin bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı, iqtisadi inkişaf və Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılmasıdır.

I. Münaqişənin yaranması və sovet dövrü

1923–1987-ci illər: Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması və sovet dövrü

1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan SSR-in tərkibində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradılmışdır. Vilayətin inzibati mərkəzi əvvəlcə Xankəndi olmuş, sonradan şəhər Stepanakert adlandırılmışdır. Muxtar vilayət Azərbaycan SSR-in inzibati-ərazi quruluşuna daxil idi.

Sovet dövründə Dağlıq Qarabağın sosial-iqtisadi və mədəni inkişafı ittifaq və respublika planlaşdırma sistemi çərçivəsində həyata keçirilirdi. Bölgədə sənaye, kənd təsərrüfatı, təhsil və mədəniyyət müəssisələri fəaliyyət göstərirdi. Bununla yanaşı, vilayətin statusu, Ermənistan SSR ilə münasibətləri və əhalinin milli tərkibi ilə bağlı məsələlər sonrakı dövrlərdə siyasi müzakirələrin mövzusuna çevrilmişdir.

1980-ci illərin ikinci yarısında Sovet İttifaqında yenidənqurma və aşkarlıq siyasətinin başlanması ilə milli məsələlərə dair müzakirələr genişlənmiş, müxtəlif respublika və bölgələrdə siyasi tələblər daha açıq şəkildə səsləndirilməyə başlanmışdır.

1987-ci il: Siyasi tələblərin genişlənməsi

1987-ci ildə Dağlıq Qarabağın Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi ideyası ətrafında siyasi fəaliyyətlər və ictimai müzakirələr intensivləşmişdir. Həmin ilin noyabrında sovet iqtisadçısı və akademiki Abel Aqanbeqyanın Fransanın “L’Humanité” qəzetinə verdiyi müsahibədə Dağlıq Qarabağın Ermənistanla birləşdirilməsi ideyasına müsbət yanaşması barədə məlumatlar yayılmışdır. Bu məsələ sonradan münaqişənin ilkin mərhələsinin siyasi tarixində tez-tez qeyd edilən hadisələrdən birinə çevrilmişdir.

1987-ci ilin sonlarından etibarən Ermənistanda Dağlıq Qarabağın statusunun dəyişdirilməsini tələb edən mitinqlər keçirilmişdir. Eyni dövrdə Ermənistanın Qafan rayonunda yaşayan azərbaycanlıların bölgəni tərk etməsi prosesi başlamışdır. Sonrakı aylarda Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların böyük hissəsi öz yaşayış yerlərini tərk etməyə məcbur olmuşdur.

Bu hadisələr münaqişənin yalnız inzibati status məsələsi çərçivəsində qalmadığını, əhali yerdəyişmələri və etnik münasibətlərə təsir edən daha geniş prosesə çevrildiyini göstərirdi.

1988-ci il: Kütləvi etirazlar və münaqişənin açıq mərhələsi

1988-ci ilin fevralında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində vilayətin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi tələbi ilə kütləvi mitinqlər keçirildi. Fevralın 20-də Vilayət Xalq Deputatları Soveti Dağlıq Qarabağın Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi təklifi ilə çıxış etdi.

Həmin qərar Azərbaycan SSR və Ermənistan SSR arasında inzibati sərhədlərin dəyişdirilməsi məsələsini kəskinləşdirdi. Azərbaycan SSR rəhbərliyi vilayətin respublikanın tərkibində qalmasını müdafiə edirdi. Fevralın 21-də Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Dağlıq Qarabağ hadisələri ilə bağlı qərarı qəbul edildi.

1988-ci ilin sonrakı aylarında Ermənistan və Azərbaycanda kütləvi nümayişlər, siyasi qarşıdurmalar və etnik zəmində gərginlik artdı. Həmin ilin noyabr–dekabr aylarında Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların əksəriyyəti ölkəni tərk etdi. Azərbaycanda və Ermənistanda ictimai-siyasi münasibətlər getdikcə mürəkkəbləşdi.

1988-ci il iyunun 14-də Ermənistan SSR Ali Soveti Dağlıq Qarabağın Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edilməsinə razılıq verdiyini bəyan etdi. İyunun 17-də Azərbaycan SSR Ali Soveti buna qarşı qərar qəbul etdi. İyulun 18-də SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti Azərbaycan SSR ilə Ermənistan SSR arasında sərhədlərin dəyişdirilməsinin mümkün olmadığı barədə qərar çıxardı. Qərarda SSRİ Konstitusiyasının müttəfiq respublikaların ərazilərinin onların razılığı olmadan dəyişdirilməsini qadağan edən müddəası əsas götürülürdü.

1988-ci ildə baş verən hadisələr münaqişənin sovet konstitusiya sistemi çərçivəsində həllinin getdikcə çətinləşdiyini və qarşıdurmanın genişləndiyini göstərirdi.

II. Birinci Qarabağ müharibəsi və beynəlxalq diplomatiya

4. 1989–1991-ci illər: Siyasi qarşıdurmadan silahlı münaqişəyə keçid

1989-cu il dekabrın 1-də Ermənistan SSR Ali Soveti və Dağlıq Qarabağ Milli Şurası “Ermənistan SSR-in və Dağlıq Qarabağın yenidən birləşməsi haqqında” qərar qəbul etdilər. Azərbaycan bu qərarı öz ərazi bütövlüyünə zidd hesab etdi. Qərar tərəflər arasındakı siyasi qarşıdurmanı daha da dərinləşdirdi.

1990-cı ildə Sovet İttifaqında mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, siyasi institutların böhranı və etnik qarşıdurmaların artması münaqişənin həllini çətinləşdirdi. Həmin dövrdə Dağlıq Qarabağda və ətraf ərazilərdə silahlı toqquşmalar intensivləşdi.

1991-ci il sentyabrın 2-də Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və Azərbaycan SSR-in Şaumyan rayonunun bir hissəsi hüdudlarında “Dağlıq Qarabağ Respublikası” adlandırılan qurumun yaradıldığı elan edildi. Azərbaycan bu addımı ölkənin konstitusiya quruluşuna və ərazi bütövlüyünə zidd hesab etdi. Dekabrın 10-da həmin qurumun müstəqilliyi ilə bağlı referendum keçirildi. Azərbaycan və beynəlxalq ictimaiyyət bu qurumun müstəqilliyini tanımadı.

1991-ci ilin sonunda Sovet İttifaqının dağılması və Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası ilə münaqişə yeni dövlətlərarası siyasi şəraitdə inkişaf etməyə başladı.

1992–1994-cü illər: Birinci Qarabağ müharibəsi

1992-ci ildən etibarən Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar mərhələsinə keçdi. Döyüşlər nəticəsində Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonların böyük hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi.

1992-ci ildə Xocalı şəhərində baş vermiş qətliam münaqişənin ən ağır humanitar faciələrindən biri oldu. Mülki əhali arasında çoxsaylı insan həlak oldu və yaralandı, sağ qalanların bir hissəsi əsir götürüldü və ya itkin düşdü. Hadisə ilə bağlı müxtəlif beynəlxalq təşkilatlar və hüquq müdafiə qurumları araşdırmalar və hesabatlar dərc etmişlər.

1993-cü ildə hərbi əməliyyatlar genişləndi və Azərbaycanın bir sıra rayonları işğal edildi. Nəticədə çoxsaylı yaşayış məntəqələri dağıdıldı, mülki əhali doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur oldu. Qaçqın və məcburi köçkün problemi Azərbaycan üçün uzunmüddətli sosial, iqtisadi və humanitar məsələyə çevrildi.

1994-cü ilin mayında əldə edilmiş atəşkəs razılaşması genişmiqyaslı döyüşləri dayandırdı. Bununla belə, münaqişənin siyasi həlli mümkün olmadı və tərəflər arasında uzunmüddətli danışıqlar dövrü başlandı.

1993-cü il: BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri

1993-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı dörd qətnamə qəbul etdi:

822 nömrəli qətnamə — 30 aprel 1993-cü il. Kəlbəcər ətrafında yaranmış vəziyyətlə bağlı hərbi əməliyyatların dayandırılması və qüvvələrin çıxarılması tələb edildi.
853 nömrəli qətnamə — 29 iyul 1993-cü il. Ağdam və digər ərazilərdə hərbi əməliyyatlarla bağlı narahatlıq ifadə edildi, işğal edilmiş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələb olundu.
874 nömrəli qətnamə — 14 oktyabr 1993-cü il. Atəşkəsin təmin edilməsi və münaqişənin sülh yolu ilə həlli istiqamətində tədbirlərin davam etdirilməsi vurğulandı.
884 nömrəli qətnamə — 12 noyabr 1993-cü il. Zəngilan və Horadiz ətrafında hərbi əməliyyatlarla bağlı narahatlıq ifadə edildi və tərəflər atəşkəsə əməl etməyə çağırıldı.

Bu qətnamələr BMT Təhlükəsizlik Şurasının münaqişəyə dair əsas sənədləri hesab olunur. Onlar hərbi əməliyyatların dayandırılması, qüvvələrin çıxarılması və danışıqların davam etdirilməsi ilə bağlı beynəlxalq mövqeyi əks etdirirdi.

Rəsmi sənədlər:

1993–1994-cü illər: Azərbaycanda siyasi dəyişikliklər və atəşkəs

1993-cü ildə Azərbaycanda dərin siyasi və iqtisadi böhran yaşanırdı. İyunun 15-də Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. Həmin tarix sonradan Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd olunmağa başladı. Oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərindən sonra Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti oldu.

Yeni rəhbərliyin qarşısında dövlət idarəçiliyinin sabitləşdirilməsi, iqtisadiyyatın bərpası, nizami ordunun formalaşdırılması və hərbi əməliyyatların idarə olunması kimi mühüm vəzifələr dayanırdı.

1994-cü il mayın 5-də Bişkekdə atəşkəs protokolu imzalandı, mayın 12-dən etibarən atəşkəs qüvvəyə mindi. Bu razılaşma genişmiqyaslı hərbi əməliyyatları dayandırdı, lakin münaqişənin siyasi həllini təmin etmədi.

1994–2001-ci illər: ATƏT-in Minsk prosesi və diplomatik təşəbbüslər

1992-ci ildə ATƏM çərçivəsində Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin müzakirəsi üçün Minsk konfransının çağırılması təşəbbüsü irəli sürülmüşdü. Sonradan ATƏT-in Minsk qrupu münaqişənin sülh yolu ilə həlli üzrə əsas vasitəçilik formatına çevrildi.

1994-cü ildə Budapeştdə keçirilən ATƏM sammitində münaqişənin həlli üzrə təşkilatın fəaliyyətinin gücləndirilməsi və sülhün qorunması mexanizmləri müzakirə edildi. 1995-ci ildə Minsk prosesi çərçivəsində həmsədrlik mexanizminin formalaşdırılması istiqamətində addımlar atıldı.

1996-cı il dekabrın 2–3-də keçirilmiş ATƏT-in Lissabon sammitində münaqişənin həlli üçün bir sıra prinsiplər irəli sürüldü. Bu prinsiplər Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, Dağlıq Qarabağa öz müqəddəratını təyin etmək çərçivəsində veriləcək status və bölgə əhalisinin təhlükəsizliyi məsələlərini əhatə edirdi. Lakin Ermənistanın etirazı səbəbindən həmin prinsiplər sammitin yekun sənədinə konsensus əsasında daxil edilmədi.

1997-ci ildə Minsk qrupunun həmsədrləri münaqişənin həlli ilə bağlı müxtəlif təkliflər təqdim etdilər. Həmin ilin sentyabrında mərhələli həll yanaşması gündəmə gəldi. Bu yanaşma əvvəlcə ətraf rayonların qaytarılması və digər təhlükəsizlik tədbirlərinin həyata keçirilməsini, sonrakı mərhələdə isə Dağlıq Qarabağın statusu məsələsinin həllini nəzərdə tuturdu.

1998-ci ildə “ümumi dövlət” modeli ilə bağlı yeni təklif irəli sürüldü. Azərbaycan bu təklifi öz suverenliyi və ərazi bütövlüyü baxımından qəbuledilməz hesab etdi.

1999–2001-ci illərdə Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri arasında birbaşa görüşlər keçirildi. 1999-cu il aprelin 25-də Heydər Əliyev və Robert Koçaryan Vaşinqtonda görüşdülər. 2001-ci ildə Parisdə və ABŞ-ın Ki-Uest şəhərində keçirilən görüşlərdə münaqişənin həlli variantları müzakirə edildi. Lakin bu danışıqlar yekun razılaşma ilə nəticələnmədi.

2002–2019-cu illər: Danışıqlar, yeni təkliflər və hərbi gərginlik

2000-ci illərdə münaqişənin həlli üzrə danışıqlar davam etdirildi. 2006-cı ildə Dağlıq Qarabağın gələcək statusunun müəyyənləşdirilməsi üçün referendum keçirilməsi ideyası müzakirə olunan variantlardan biri oldu. Status məsələsi, ətraf rayonların qaytarılması, təhlükəsizlik təminatları və məcburi köçkünlərin qayıdışı danışıqların əsas mövzuları olaraq qaldı.

2007-ci ildə Minsk qrupunun həmsədrləri Madrid prinsipləri kimi tanınan təklifləri tərəflərə təqdim etdilər. Sonrakı illərdə bu prinsiplər yenilənmiş variantlarda müzakirə olundu. Onların əsas elementlərinə ətraf rayonların qaytarılması, Dağlıq Qarabağın gələcək statusunun müəyyənləşdirilməsi, təhlükəsizlik təminatları, nəqliyyat əlaqələri və məcburi köçkünlərin qayıdışı daxil idi.

2016-cı il aprelin 2–5-də təmas xəttində genişmiqyaslı döyüşlər baş verdi. Aprel döyüşləri hərbi gərginliyin davam etdiyini və atəşkəs rejiminin dayanıqlı siyasi həll olmadıqda kövrək qaldığını göstərdi.

2018–2019-cu illərdə Azərbaycan və Ermənistan rəhbərləri arasında görüşlər keçirildi, danışıqların davam etdirilməsi və gərginliyin azaldılması məsələləri müzakirə olundu. Bununla belə, münaqişənin əsas məsələləri üzrə yekun razılaşma əldə edilmədi.

Beləliklə, 1994–2020-ci illər ərzində davam edən danışıqlar işğalın nəticələrini aradan qaldırmadı və münaqişə həll olunmamış qaldı.

III. 2020-ci ildən sonrakı mərhələ

27 sentyabr – 10 noyabr 2020-ci il: Vətən müharibəsi

2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan və Azərbaycan silahlı qüvvələri arasında genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar başladı. 44 gün davam edən müharibə zamanı Azərbaycan Ordusu bir sıra şəhər, qəsəbə və kəndləri, eləcə də strateji əraziləri geri aldı.

Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı rayonlarının bir sıra yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi müharibənin gedişində mühüm rol oynadı. Noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçməsi hərbi əməliyyatların həlledici hadisələrindən biri oldu.

2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərlərinin imzaladığı üçtərəfli Bəyanat əsasında hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Sənəddə Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması, atəşkəs rejiminin təmin edilməsi və regionda nəqliyyat əlaqələrinin yaradılması ilə bağlı müddəalar yer aldı.

Bu hadisələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ təşkil etdi.

Rəsmi sənəd: 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanat

2020–2023-cü illər: Münaqişədən sonrakı proseslər

2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması, sərhədlərin delimitasiyası, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin açılması və humanitar məsələlərin həlli istiqamətində danışıqlar davam etdi.

Eyni zamanda, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma işlərinə başlanıldı. Yol, elektrik, su təchizatı və rabitə infrastrukturu yaradıldı, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması üçün layihələr hazırlandı. Mina və partlayıcı sursat təhlükəsi bu ərazilərdə məskunlaşma və iqtisadi fəaliyyətin bərpasına təsir göstərən əsas problemlərdən biri olaraq qaldı.

2022-ci ildə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi əhalinin doğma yurdlarına mərhələli qayıdışının təşkilində mühüm sənəd oldu.

19–20 sentyabr 2023-cü il: Antiterror tədbirləri və suverenliyin bərpası

2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycan Qarabağ iqtisadi rayonunda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladı. Azərbaycan tərəfi tədbirlərin məqsədini qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi və konstitusiya quruluşunun bərpası ilə əlaqələndirdi.

Sentyabrın 20-də əldə edilmiş razılaşmadan sonra hərbi tədbirlər dayandırıldı. Bu hadisələrdən sonra Qarabağda Azərbaycanın dövlət idarəçiliyinin təmin olunması istiqamətində yeni mərhələ başlandı.

2023-cü il oktyabrın 15-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərində, eləcə də Əsgəran qəsəbəsində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı.

2024-cü il sentyabrın 19-da imzalanmış Sərəncamla sentyabrın 20-si Dövlət Suverenliyi Günü elan edildi.

2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra Qarabağın inzibati idarəçiliyi, təhlükəsizlik sistemi və dövlət qurumlarının fəaliyyəti Azərbaycan Respublikasının hüquqi-institusional çərçivəsi daxilində təşkil olunmağa başladı.

2020–2026-cı illər: Böyük Qayıdış, bərpa və iqtisadi inkişaf

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma işləri 2020-ci ildən etibarən genişləndirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 16 noyabr tarixli Sərəncamı ilə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı təsdiq edilmişdir.

Proqram yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasını, əhalinin təhlükəsiz qayıdışını, sosial infrastrukturun yaradılmasını, məşğulluğun təmin edilməsini və regionun iqtisadi inkişafını nəzərdə tutur.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında avtomobil yolları, tunellər, körpülər, hava limanları, elektrik və su təchizatı sistemləri, məktəblər, tibb müəssisələri və digər obyektlər tikilir və bərpa olunur. Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanlarının istifadəyə verilməsi regionun nəqliyyat əlçatanlığının artırılmasına xidmət edir.

Şuşa, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın və digər ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, sosial xidmətlərin təşkili və iqtisadi fəaliyyətin bərpası istiqamətində layihələr həyata keçirilir. Qarabağ Universitetinin fəaliyyətə başlaması regionda ali təhsil imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisədir.

Mina və partlayıcı sursatlardan təmizləmə işləri əhalinin təhlükəsiz qayıdışı və torpaqların iqtisadi dövriyyəyə qaytarılması üçün vacib şərtdir. Eyni zamanda, kənd təsərrüfatı, turizm, sənaye və sahibkarlıq sahələrində yeni fəaliyyət imkanları yaradılır.

2025-ci ildə Böyük Qayıdışa dair II Dövlət Proqramının hazırlanması ilə bağlı Sərəncam imzalanmışdır. Bu istiqamət regionun gələcək inkişafının planlaşdırılması, daimi məşğulluğun genişləndirilməsi və özəl investisiyaların cəlb edilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

2026-cı il oktyabrın 14-də “Rebuild Garabagh” sərgisinin iştirakçılarına ünvanlanmış Prezident müraciətində Böyük Qayıdış çərçivəsində 47 yaşayış məntəqəsinə 40 mindən çox insanın qayıtdığı, 300 min hektardan artıq ərazinin mina və partlayıcı sursatlardan təmizləndiyi və bərpa-yenidənqurma işlərinə dövlət büdcəsindən 25,5 milyard manat ayrıldığı bildirilmişdir. Həmin müraciətdə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə 100 minə yaxın insanın yaşadığı, təhsil aldığı və fəaliyyət göstərdiyi də qeyd edilmişdir.

Bu göstəricilər regionda bərpa işlərinin miqyasını əks etdirir. Bununla belə, yaşayış məntəqələrinin bərpası, məşğulluğun təmin olunması və əhalinin qayıdışının davam etdirilməsi uzunmüddətli prosesdir.

Rəsmi mənbələr:

2025–2026-cı illər: Sülh prosesi və regional əməkdaşlıq

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Donald Tramp və Ermənistan Respublikasının baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə görüş keçirildi. Görüşün nəticələrinə dair Birgə Bəyannamə imzalandı.

Həmin tarixdə Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri “Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan Respublikası arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsinə dair Saziş” layihəsini parafladılar. Tərəflər, həmçinin, ATƏT-in Minsk Prosesi və onunla əlaqəli strukturlarının bağlanması ilə bağlı birgə müraciət imzaladılar.

2025-ci il sentyabrın 1-də ATƏT-in Nazirlər Şurası Minsk Prosesi və əlaqəli strukturların bağlanması barədə qərar qəbul etdi. Bağlanma prosesi 2025-ci il noyabrın 30-da tamamlandı.

2026-cı il fevralın 10-da Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası imzalandı. Sənəd ikitərəfli əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətlərini, o cümlədən regional bağlantılar, iqtisadi inkişaf və təhlükəsizlik məsələlərini əhatə edir.

2026-cı il avqustun 31-də Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə toplantısı çərçivəsində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan görüşdülər. Görüşdə 2025-ci il Vaşinqton sammitinin nəticələri və sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanmasının əhəmiyyəti vurğulandı.

2026-cı il sentyabrın 24-də Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri Nyu-Yorkda görüş keçirdilər. Görüşdə sülh prosesinin irəlilədilməsi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin açılması, regional sabitliyin möhkəmləndirilməsi məsələləri müzakirə olundu. Tərəflər arasında ticarət və tranzit əlaqələrinin inkişafı da sülh prosesinin praktik istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirildi.

Sülh sazişinin paraflanması, imzalanması və qüvvəyə minməsi hüquqi baxımdan fərqli mərhələlərdir. Buna görə də münasibətlərin normallaşdırılması prosesinin sonrakı vəziyyəti müvafiq rəsmi sənədlər əsasında qiymətləndirilməlidir.

Rəsmi mənbələr:

IV. Qarabağın gələcək inkişafı

Tarixi-mədəni irsin qorunması

Qarabağ Azərbaycan xalqının tarixi və mədəni irsinin mühüm hissəsidir. Şuşa şəhəri musiqi, ədəbiyyat və memarlıq ənənələri ilə, Ağdam və digər yaşayış məntəqələri isə tarixi abidələri və mədəni məkanları ilə tanınır.

İşğal dövründə bölgənin tarixi-mədəni irsinə ciddi ziyan dəymişdir. Hazırda tarixi və dini abidələrin inventarlaşdırılması, bərpası və qorunması istiqamətində tədbirlər görülür. Bu fəaliyyətlər mədəni irsin saxlanılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Sosial-iqtisadi inkişaf

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun inkişafı yalnız yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması ilə məhdudlaşmır. Regionun ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyası, sahibkarlığın təşviqi, yeni iş yerlərinin yaradılması, kənd təsərrüfatı və turizm potensialının reallaşdırılması da əsas istiqamətlərdəndir.

İnfrastruktur layihələrinin davamlılığı, əhalinin məşğulluğu, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığı, ekoloji bərpa və mina təhlükəsinin aradan qaldırılması regionun uzunmüddətli inkişafına təsir edən amillərdir.

Regional sülh və təhlükəsizlik

Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması, sərhədlərin delimitasiyası, nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı və qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsi Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik baxımından əhəmiyyətlidir.

Sülh prosesinin davamlılığı əldə olunan razılaşmaların icrasından, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətdən, eləcə də tərəflərin öhdəliklərini yerinə yetirməsindən asılıdır.

Nəticə

Qarabağ münaqişəsi 1980-ci illərin sonlarında kəskinləşmiş, 1990-cı illərin əvvəllərində genişmiqyaslı müharibəyə çevrilmiş, 1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunmasına baxmayaraq, uzun müddət siyasi həllini tapmamışdır. 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabr hadisələri regionun hərbi-siyasi vəziyyətində əsaslı dəyişikliklər yaratmışdır.

2020-ci ildən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma işləri genişləndirilmiş, 2022-ci ildə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı qəbul edilmiş, 2023-cü ildən sonra isə Qarabağda Azərbaycanın dövlət idarəçiliyinin təmin olunması istiqamətində yeni mərhələ başlanmışdır.

2025–2026-cı illərdə Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması, sülh sazişi üzrə proseslər və regional nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı gündəmdə qalmışdır.

Qarabağın gələcək inkişafı yaşayış məntəqələrinin bərpası, əhalinin doğma yurdlarına qayıdışı, iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi, tarixi-mədəni irsin qorunması və regionda davamlı sülhün təmin edilməsi ilə bağlıdır. Bu istiqamətlər bölgənin sosial-iqtisadi inkişafının və Cənubi Qafqazda münasibətlərin gələcək formalaşmasının əsas amilləridir.

Keçidlər